Trồng bưởi xen canh cây gì để tăng thu nhập, hạn chế sâu bệnh bền vững?

Trồng bưởi xen canh cây gì là câu hỏi được rất nhiều nông dân, chủ trang trại và nhà đầu tư nông nghiệp quan tâm trong những năm gần đây. Trước áp lực biến đổi khí hậu, sâu bệnh phức tạp và chi phí đầu vào ngày càng tăng, việc trồng thuần một loại cây lâu năm như bưởi tiềm ẩn không ít rủi ro. 

Thực tế từ nhiều mô hình thành công tại Nghệ An, Bắc Giang và nhiều địa phương khác cho thấy, xen canh hợp lý không chỉ giúp “lấy ngắn nuôi dài”, tăng hiệu quả sử dụng đất mà còn cải thiện sinh thái vườn, giảm sâu bệnh và nâng cao thu nhập bền vững. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết các mô hình tiêu biểu, ưu - nhược điểm của từng loại cây trồng xen, từ đó giúp bạn trả lời chính xác câu hỏi nên trồng bưởi xen canh với cây gì để đạt hiệu quả cao nhất.

1. Lợi ích tổng thể của mô hình trồng bưởi xen canh

Trồng bưởi xen canh mang lại nhiều lợi ích vượt trội so với canh tác độc canh truyền thống, cả về kinh tế lẫn sinh thái. Trước hết, xen canh giúp tận dụng tối đa diện tích đất và không gian tán cây. Khi bưởi còn nhỏ, khoảng trống giữa các hàng cây rất lớn; nếu để trống sẽ lãng phí đất, trong khi vẫn phải tốn công làm cỏ và quản lý sâu bệnh. Việc trồng xen cây ngắn ngày hoặc cây lâu năm phù hợp giúp tăng thêm nguồn thu trong giai đoạn bưởi chưa cho quả, đúng với nguyên tắc “lấy ngắn nuôi dài”.

Về mặt sinh thái, xen canh các loài cây khác họ giúp hạn chế sự lây lan của sâu bệnh chuyên tính, đặc biệt là các đối tượng nguy hiểm trên cây có múi như rầy chổng cánh - tác nhân truyền bệnh vàng lá greening. Một số cây trồng xen còn có khả năng xua đuổi côn trùng, cải tạo đất, tăng độ che phủ và giữ ẩm, từ đó giảm xói mòn và thoái hóa đất. Ngoài ra, mô hình xen canh giúp phân tán rủi ro thị trường, bởi khi giá bưởi biến động, người trồng vẫn có nguồn thu từ cây xen. Đây chính là nền tảng quan trọng để phát triển nông nghiệp bền vững và an toàn.

Trồng bưởi xen canh mang lại nhiều lợi ích vượt trội so với canh tác độc canh truyền thống, cả về kinh tế lẫn sinh thái. 

2. Trồng bưởi xen canh cây gì là hợp lý và kinh tế nhất?

2.1. Trồng bưởi xen ổi - Giải pháp hạn rầy chổng cánh hiệu quả

Một trong những mô hình được đánh giá cao hiện nay là trồng bưởi xen cây ổi, tiêu biểu như mô hình tại xã Nam Nghĩa, huyện Nam Đàn (Nghệ An). Thực tế nghiên cứu và sản xuất cho thấy, lá ổi có mùi đặc trưng khiến rầy chổng cánh - đối tượng gây hại nguy hiểm cho cây có múi - khó định vị và cư trú. Nhờ đó, mật độ rầy trong vườn bưởi giảm đáng kể, góp phần hạn chế bệnh vàng lá gân xanh mà không cần lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật.

Bên cạnh tác dụng phòng trừ sâu bệnh, ổi là cây cho thu hoạch sớm, chỉ sau khoảng 8-9 tháng trồng đã có quả, giúp người trồng nhanh chóng có dòng tiền quay vòng. Khi trồng xen, tán ổi thấp, không cạnh tranh ánh sáng mạnh với bưởi, lại giúp tăng độ che phủ mặt đất, hạn chế cỏ dại và giữ ẩm cho đất. Tuy nhiên, để mô hình phát huy hiệu quả, cần bố trí mật độ hợp lý, thường là 2-3 hàng bưởi xen 1 hàng ổi hoặc trồng ổi ở vị trí đầu hàng. Ngoài ra, cần chú ý cắt tỉa ổi thường xuyên để tránh che rợp quá mức khi bưởi bước vào giai đoạn kinh doanh.

Một trong những mô hình được đánh giá cao hiện nay là trồng bưởi xen cây ổi, tiêu biểu như mô hình tại xã Nam Nghĩa, huyện Nam Đàn (Nghệ An).

2.2. Trồng bưởi xen vải - Mô hình cộng sinh cho thu nhập cao

Mô hình trồng bưởi xen vải tại huyện Lục Ngạn (Bắc Giang) là minh chứng rõ nét cho hiệu quả kinh tế vượt trội của xen canh cây khác họ. Trong mô hình này, bưởi da xanh được trồng xen dưới tán vải thiều, với tỷ lệ phổ biến là 1 gốc vải kết hợp 4-5 gốc bưởi. Khi bưởi còn nhỏ, tán vải cao giúp che nắng gắt, giữ ẩm và hạn chế cỏ dại. Khi bưởi lớn dần, người trồng chủ động tỉa bớt vải để nhường không gian cho bưởi phát triển.

Lợi ích lớn nhất của mô hình này là có hai nguồn thu ổn định. Vải cho thu hoạch theo mùa, còn bưởi da xanh có giá trị cao và thị trường tiêu thụ rộng. Ngoài ra, do hai loại cây khác họ nên sâu bệnh ít lây chéo, hệ sinh thái vườn cân bằng hơn, thiên địch phát triển tốt. Nhiều nhà vườn còn kết hợp sử dụng thuốc trừ sâu sinh học tự chế từ thảo mộc, giảm chi phí và đảm bảo an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, mô hình này đòi hỏi người trồng có kinh nghiệm quản lý tán cây và dinh dưỡng, bởi cả vải và bưởi đều là cây lâu năm, nhu cầu chăm sóc cao.

Mô hình trồng bưởi xen vải tại huyện Lục Ngạn (Bắc Giang) là minh chứng rõ nét cho hiệu quả kinh tế vượt trội của xen canh cây khác họ.

2.3. Trồng bưởi xen chè - Hướng đi phù hợp vùng trung du, miền núi

Tại các huyện miền núi Nghệ An như Con Cuông, mô hình trồng bưởi da xanh xen cây chè đã và đang mở ra hướng phát triển kinh tế mới cho nhiều hộ dân. Chè là cây công nghiệp ngắn ngày, cho thu hoạch nhiều lứa trong năm, trong khi bưởi là cây lâu năm có giá trị cao. Khi trồng xen, chè tận dụng được lượng phân bón và nước tưới cho bưởi, đồng thời được hưởng bóng mát vừa phải từ tán bưởi, giúp sinh trưởng tốt hơn trong điều kiện nắng nóng.

Về phía cây bưởi, thảm chè phía dưới giúp giữ ẩm, hạn chế cỏ dại và cải thiện cấu trúc đất. Thu nhập từ chè giúp người trồng có dòng tiền đều đặn hàng năm để tái đầu tư chăm sóc bưởi, đặc biệt trong giai đoạn kiến thiết cơ bản. Thực tế cho thấy, sau 4-5 năm, bưởi xen chè có thể đạt năng suất 25 tấn/ha, mang lại doanh thu hàng trăm triệu đồng mỗi năm. Tuy nhiên, cần lưu ý vấn đề nước tưới, bởi cả chè và bưởi đều cần đủ ẩm, nhất là vào mùa khô. Việc đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm như tưới nhỏ giọt là giải pháp rất hiệu quả.

Tại các huyện miền núi Nghệ An như Con Cuông, mô hình trồng bưởi da xanh xen cây chè đã và đang mở ra hướng phát triển kinh tế mới cho nhiều hộ dân.

3. Những lưu ý quan trọng khi chọn cây trồng xen với bưởi

Để mô hình trồng bưởi xen canh thành công, việc lựa chọn cây trồng xen phải dựa trên nhiều yếu tố chứ không chỉ nhìn vào giá trị kinh tế. Trước hết, cây xen cần có bộ rễ và tán không cạnh tranh quá mạnh với bưởi, tránh làm suy kiệt dinh dưỡng hoặc che rợp ánh sáng. Thứ hai, nên ưu tiên các loại cây khác họ với bưởi để hạn chế sâu bệnh lây lan, đồng thời góp phần cân bằng sinh thái vườn.

Ngoài ra, cần tính đến điều kiện đất đai, khí hậu và nguồn nước của từng địa phương. Ví dụ, vùng đồi dốc nên chọn cây xen có khả năng giữ đất, chống xói mòn; vùng khô hạn cần cây ít tiêu tốn nước hoặc có thể dùng chung hệ thống tưới. Người trồng cũng cần có kế hoạch tỉa cành, tạo tán định kỳ và quản lý dinh dưỡng hợp lý, tránh tình trạng “tham xen” quá nhiều loại cây khiến vườn khó kiểm soát. Khi được thiết kế đúng kỹ thuật, mô hình xen canh không chỉ giúp tăng thu nhập mà còn kéo dài tuổi thọ vườn bưởi.

Kết bài

Trồng bưởi xen canh cây gì không có một đáp án duy nhất cho mọi vùng, nhưng thực tiễn đã chứng minh rằng các mô hình xen ổi, xen vải hay xen chè đều mang lại hiệu quả kinh tế và sinh thái rõ rệt nếu áp dụng đúng kỹ thuật. Việc lựa chọn cây trồng xen phù hợp với điều kiện tự nhiên, khả năng đầu tư và mục tiêu sản xuất sẽ giúp người trồng bưởi giảm rủi ro, tăng thu nhập và hướng tới nền nông nghiệp bền vững, an toàn lâu dài.